Hoe voer je een thematische analyse uit voor je scriptie?
Bijgewerkt op: 1 dag geleden
Je hebt je interviews uitgewerkt en gecodeerd. Je codeboek staat inmiddels vol met labels zoals onduidelijke communicatie, weinig begeleiding, hoge werkdruk en steun van collega’s.
Mooi. Maar je bent er nog niet.
Thematische analyse voor je scriptie: van codes naar sterke thema’s en resultaten
Een lijst met codes is namelijk nog geen analyse. De volgende stap is ontdekken welke grotere patronen achter die losse codes zitten. Dat doe je met een thematische analyse.
In dit artikel leggen we stap voor stap uit hoe je van losse interviewfragmenten en codes naar duidelijke thema’s gaat. Met voorbeelden, tabellen en een compleet voorbeeld waarin je het proces van begin tot eind kunt volgen.
1. Vraag: hoe voer je een thematische analyse uit voor je scriptie?
Bij een thematische analyse zoek je naar terugkerende betekenispatronen in kwalitatieve data, bijvoorbeeld interviews.
Je begint bij wat respondenten letterlijk hebben gezegd. Relevante fragmenten geef je codes. Codes die inhoudelijk bij elkaar horen, groepeer je vervolgens. Uit die groepen ontwikkel je mogelijke thema’s.
Daarna controleer je steeds opnieuw:
Past dit thema echt bij de data?
Welke codes en uitspraken horen erbij?
Is het thema duidelijk anders dan mijn andere thema’s?
Helpt het thema mijn onderzoeksvraag beantwoorden?
Het proces ziet er in simpele vorm zo uit:
Interview → fragment → code → categorie → thema → antwoord op je onderzoeksvraag
2. Kort antwoord: wat is thematische analyse?
Thematische analyse is een methode waarmee je patronen en betekenissen zoekt in kwalitatieve gegevens, zoals interviews, open antwoorden of observaties.
Je doet dat meestal in een aantal stappen:
Je leest en herleest je data.
Je codeert relevante fragmenten.
Je vergelijkt codes met elkaar.
Je groepeert codes die inhoudelijk bij elkaar horen.
Je ontwikkelt mogelijke thema’s.
Je controleert en verfijnt die thema’s.
Je beschrijft wat ieder thema betekent voor je onderzoeksvraag.
Het belangrijkste verschil is dit:
Begrip | Wat is het? | Voorbeeld |
Fragment | Een stukje oorspronkelijke data | “Ik hoorde pas op vrijdag wat er maandag zou veranderen.” |
Code | Een kort label voor dat fragment | Informatie komt te laat |
Categorie | Een groep verwante codes | Informatievoorziening |
Thema | Het grotere betekenispatroon | Medewerkers voelen zich onvoldoende meegenomen in de verandering |
Een thema is dus niet alleen een onderwerp waar respondenten over praten.
Communicatie is bijvoorbeeld vooral een onderwerp.
Medewerkers begrijpen onvoldoende waarom de verandering nodig is is veel sterker. Daar zit namelijk al betekenis en interpretatie in.
3. Hoe doe je een thematische analyse stap voor stap?
Laten we werken met één voorbeeld dat we door het hele artikel gebruiken.
Stel dat je onderzoeksvraag is: Hoe ervaren medewerkers van organisatie X de invoering van een nieuwe manier van werken?
Je hebt acht medewerkers geïnterviewd.
Stap 1. Zorg dat je je data kent
Begin niet meteen met het zoeken naar mooie thema’s.
Lees eerst je interviews.
Niet één keer vluchtig, maar voldoende om te begrijpen:
wat mensen vertellen
welke ervaringen regelmatig terugkomen
waar respondenten het met elkaar eens zijn
waar ervaringen juist verschillen
welke opmerkingen onverwacht zijn
Je kunt tijdens het lezen alvast korte aantekeningen maken.
Bijvoorbeeld:
Respondent 1 klaagt vooral over late communicatie.
Respondent 2 begrijpt niet waarom de verandering nodig is.
Respondent 3 is positief over de verandering, maar vindt de begeleiding onvoldoende.
Dat zijn nog geen definitieve codes of thema’s. Je probeert eerst gevoel te krijgen voor je dataset.
Stap 2. Codeer relevante fragmenten
Nu ga je stukjes tekst voorzien van een kort label.
Een respondent zegt bijvoorbeeld:
“We kregen op vrijdagmiddag een mail dat we vanaf maandag anders moesten werken.”
Mogelijke code:
Informatie komt te laat
Een andere respondent zegt:
“Er werd eigenlijk nooit goed uitgelegd waarom we überhaupt moesten veranderen.”
Code:
Reden van verandering onduidelijk
En:
“Iedereen kon vragen stellen, maar pas nadat de beslissing al genomen was.”
Code: Geen invloed op besluitvorming
Je krijgt bijvoorbeeld deze eerste tabel:
Interviewfragment | Code |
“We hoorden vrijdag wat maandag zou veranderen.” | Informatie komt te laat |
“Ik weet nog steeds niet waarom dit nodig was.” | Reden verandering onduidelijk |
“De beslissing stond eigenlijk al vast.” | Geen invloed op besluitvorming |
“Mijn collega heeft mij uiteindelijk uitgelegd hoe het systeem werkt.” | Hulp van collega’s |
“De officiële training ging veel te snel.” | Training sluit niet aan |
“Bij vragen wist mijn leidinggevende het zelf ook niet.” | Onvoldoende ondersteuning leidinggevende |
Nu heb je codes.
Maar nog steeds geen thematische analyse.
Stap 3. Zoek welke codes bij elkaar horen
Nu komt de stap waar veel studenten vastlopen.
Kijk niet meer alleen naar individuele codes. Leg codes naast elkaar en vraag:
Welke codes gaan eigenlijk over hetzelfde onderliggende probleem of dezelfde ervaring?
Bijvoorbeeld:
Codes | Mogelijke categorie |
Informatie komt te laat | Communicatie |
Reden verandering onduidelijk | Communicatie |
Verschillende informatie van managers | Communicatie |
Geen mogelijkheid vragen te stellen | Communicatie |
Training sluit niet aan | Ondersteuning |
Leidinggevende kan vragen niet beantwoorden | Ondersteuning |
Collega’s helpen elkaar | Ondersteuning |
Zelf oplossingen zoeken | Ondersteuning |
Je hebt nu twee voorlopige categorieën:
Communicatie en Ondersteuning
Maar pas op: categorieën zijn nog niet automatisch goede thema’s.
Stap 4. Vraag wat de codes samen betekenen
Dit is de belangrijkste denkstap.
Vraag bij iedere groep codes:
Wat vertellen deze codes samen over de ervaring van mijn respondenten?
Kijk bijvoorbeeld naar:
informatie komt te laat
reden verandering onduidelijk
geen mogelijkheid vragen te stellen
verschillende informatie van managers
Je zou daarvan het thema kunnen maken:
Communicatie
Maar dat zegt eigenlijk nog weinig.
Slimmer is: Medewerkers voelen zich onvoldoende meegenomen in de verandering
Dat thema beschrijft namelijk het grotere patroon achter de losse codes.
Nog een voorbeeld.
Codes:
training sluit niet aan
leidinggevende heeft onvoldoende kennis
zelf informatie zoeken
collega’s helpen elkaar
Een eerste categorie kan zijn:
Ondersteuning
Maar als je beter kijkt, zie je misschien twee verschillende patronen:
Formele ondersteuning sluit onvoldoende aan op de praktijk
en
Collega’s vangen het gebrek aan formele ondersteuning op
Dat zijn veel informatievere thema’s.
Van codes naar thema’s
Codes | Categorie | Mogelijk thema |
Informatie komt te laat, reden verandering onduidelijk, geen ruimte voor vragen | Communicatie | Medewerkers voelen zich onvoldoende meegenomen in de verandering |
Training te algemeen, leidinggevende weet antwoorden niet, handleiding onduidelijk | Formele ondersteuning | Formele ondersteuning sluit onvoldoende aan op de dagelijkse praktijk |
Collega’s leggen systeem uit, medewerkers delen oplossingen, collega’s helpen elkaar | Informele ondersteuning | Collega’s vullen het gebrek aan formele ondersteuning op |
Dit is eigenlijk het hart van je thematische analyse.
Stap 5. Controleer je mogelijke thema’s
Je eerste thema’s zijn bijna nooit meteen perfect.
Ga daarom terug naar je interviews.
Controleer per thema:
Zijn er voldoende relevante fragmenten?
Passen die fragmenten inhoudelijk echt bij elkaar?
Vertellen ze gezamenlijk één duidelijk verhaal?
Is dit thema anders dan mijn andere thema’s?
Helpt het mijn onderzoeksvraag beantwoorden?
Stel dat je de volgende twee thema’s hebt:
Slechte communicatie en Onvoldoende informatie
Dan overlappen ze waarschijnlijk te veel.
Je kunt ze misschien beter samenbrengen in:
Medewerkers voelen zich onvoldoende geïnformeerd over de verandering
Andersom kan één thema juist te breed zijn.
Bijvoorbeeld:
Ondersteuning
Daaronder blijken zowel trainingen, managers als collega’s te vallen.
Dan kan splitsen verstandiger zijn:
Formele ondersteuning sluit onvoldoende aan
en
Informele steun van collega’s is belangrijk
4. Hoe weet je of je een goed thema hebt?
Je kunt ieder thema langs een eenvoudige controle leggen.
Controlevraag | Goed teken | Waarschuwing |
Kun je in één zin uitleggen wat het thema betekent? | Ja | Je hebt een lange uitleg nodig voordat duidelijk wordt wat je bedoelt |
Ondersteunen meerdere fragmenten het thema? | Ja | Het thema komt voort uit één losse uitspraak |
Horen de codes inhoudelijk bij elkaar? | Ja | Je hebt verschillende onderwerpen samengevoegd |
Verschilt het van andere thema’s? | Ja | Twee thema’s zeggen praktisch hetzelfde |
Helpt het de onderzoeksvraag beantwoorden? | Ja | Het is interessant, maar niet relevant voor je vraag |
Kun je ook verschillen en uitzonderingen beschrijven? | Ja | Je doet alsof alle respondenten hetzelfde vinden |
Een thema hoeft trouwens niet per se vaak voor te komen om belangrijk te zijn.
Stel dat maar twee van de acht respondenten vertellen dat zij door de verandering fouten maken die risico’s opleveren voor klanten.
Dat komt minder vaak voor dan klachten over communicatie, maar kan voor je onderzoek toch zeer relevant zijn.
Frequentie en belang zijn dus niet hetzelfde.
5. Zoek niet alleen naar overeenkomsten
Een goede kwalitatieve analyse laat niet alleen zien wat de meerderheid zegt.
Juist verschillen kunnen interessant zijn.
Stel:
Zes medewerkers vinden de nieuwe werkwijze onduidelijk.
Twee medewerkers zijn juist erg positief.
Gooi die twee afwijkende antwoorden niet weg.
Vraag:
Waarom ervaren zij het anders?
Misschien blijken deze twee medewerkers:
meer ervaring te hebben
een extra training te hebben gevolgd
in een ander team te werken
meer ondersteuning van hun leidinggevende te krijgen
Dan wordt je analyse juist sterker.
Je kunt bijvoorbeeld schrijven:
De meeste respondenten ervaren de invoering als onduidelijk. Twee respondenten zijn aanzienlijk positiever. Beide respondenten kregen vooraf aanvullende uitleg van hun leidinggevende. Dit suggereert dat de mate van voorbereiding mogelijk samenhangt met hoe medewerkers de verandering ervaren.
Nu analyseer je.
Je schrijft niet alleen op wat mensen zeggen, maar onderzoekt ook waardoor verschillen kunnen ontstaan.
6. Hoe gebruik je citaten?
Citaten zijn belangrijk in kwalitatief onderzoek omdat ze laten zien waarop je analyse is gebaseerd.
Maar een resultatenhoofdstuk moet niet veranderen in een verzameling citaten.
Dus niet:
“We kregen bijna geen uitleg.”
“Ik snapte niet waarom we moesten veranderen.”
“Mijn manager wist het zelf ook niet.”
“De communicatie was echt slecht.”
En daarna doorgaan naar het volgende onderwerp.
Leg eerst uit welk patroon je hebt gevonden.
Bijvoorbeeld:
Medewerkers voelen zich onvoldoende meegenomen in de verandering.
Verschillende respondenten geven aan dat informatie laat beschikbaar kwam en dat onvoldoende werd uitgelegd waarom de nieuwe werkwijze werd ingevoerd. Vooral het ontbreken van uitleg over het doel van de verandering zorgde voor onzekerheid.
Daarna kun je een passend citaat gebruiken als illustratie.
Het citaat ondersteunt dus je analyse.
Het is niet je analyse.
7. Voorbeeld van een complete thematische analyse
Stel dat je na acht interviews de volgende structuur hebt gevonden:
Hoofdthema | Subthema | Voorbeelden van codes |
Onvoldoende betrokkenheid bij de verandering | Onduidelijke communicatie | Informatie te laat, reden onbekend, tegenstrijdige informatie |
Onvoldoende betrokkenheid bij de verandering | Gebrek aan inspraak | Besluit stond vast, geen ruimte voor vragen |
Ondersteuning sluit niet aan op behoefte | Formele ondersteuning | Training te algemeen, manager weet antwoorden niet |
Ondersteuning sluit niet aan op behoefte | Informele ondersteuning | Collega’s helpen elkaar, zelf oplossingen delen |
Verschillen tussen medewerkers | Ervaring en voorbereiding | Ervaren medewerkers passen zich sneller aan |
Nu kun je per hoofdthema beschrijven:
wat het patroon is
welke codes en uitspraken eronder vallen
hoe respondenten van elkaar verschillen
welke uitzonderingen je hebt gevonden
wat dit betekent voor je deelvraag
Dat levert veel sterkere resultaten op dan twintig losse codes achter elkaar bespreken.
8. Moet je thema’s uit je theoretisch kader halen?
Niet automatisch.
Dit is een veelgemaakte fout.
Stel dat je theoretisch kader bestaat uit:
communicatie
leiderschap
motivatie
werkdruk
Dan is het verleidelijk om precies deze vier begrippen als thema’s te gebruiken.
Maar dan loop je het risico dat je vooral probeert je interviews passend te maken bij je theorie.
Je data kan iets anders laten zien.
Misschien vertellen respondenten bijvoorbeeld voortdurend over steun van collega’s, terwijl dat onderwerp nauwelijks in je theoretisch kader voorkwam.
Dat kan juist een relevant resultaat zijn.
Theorie kan je helpen bij het interpreteren van je resultaten, maar je moet voorkomen dat je al vooraf bepaalt wat je uit je interviews wilt halen.
Als je opleiding of gekozen analysemethode juist vraagt om vooraf bepaalde thema’s of categorieën, kan dat natuurlijk anders liggen. Leg dan duidelijk uit hoe je analyse is uitgevoerd.
9. Hoeveel thema’s heb je nodig?
Er bestaat geen magisch aantal.
Je hoeft dus niet koste wat kost vijf thema’s te vinden omdat dat er netjes uitziet.
Bij een relatief klein afstudeeronderzoek kunnen bijvoorbeeld drie duidelijke hoofdthema’s veel sterker zijn dan negen thema’s die allemaal nauwelijks inhoud hebben.
Denk vooral aan:
overzicht
onderscheid tussen de thema’s
voldoende onderbouwing vanuit de data
aansluiting op de onderzoeksvraag
Als je vijftien thema’s hebt, zit je waarschijnlijk nog te dicht op het niveau van codes of categorieën.
10. Veelgemaakte fouten bij thematische analyse
Fout | Waarom is dit een probleem? | Wat doe je beter? |
Onderwerpen gebruiken als thema’s | “Communicatie” zegt nog weinig | Beschrijf welk patroon je binnen communicatie ziet |
Thema’s uit theorie kopiëren | Je dwingt data mogelijk in vooraf gekozen vakjes | Controleer wat daadwerkelijk uit je data naar voren komt |
Alleen bevestiging zoeken | Je mist uitzonderingen en verschillen | Zoek bewust naar afwijkende ervaringen |
Frequentie gelijkstellen aan belang | Een belangrijk probleem kan maar enkele keren voorkomen | Kijk ook naar betekenis en relevantie |
Te veel thema’s maken | Je resultaten worden versnipperd | Combineer waar codes hetzelfde grotere patroon beschrijven |
Eén citaat als thema behandelen | Eén uitspraak is nog geen patroon | Zoek ondersteuning in meerdere fragmenten of leg uit waarom een uitzondering belangrijk is |
Alleen citaten presenteren | Je laat de interpretatie aan de lezer over | Beschrijf eerst het patroon en gebruik daarna citaten |
Resultaten en discussie mengen | Je gaat al verklaren met externe theorie | Houd beschrijving van resultaten en theoretische interpretatie uit elkaar als jouw opleiding dat zo vraagt |
AI zelfstandig thema’s laten bepalen | Je weet niet meer hoe keuzes tot stand kwamen | Gebruik AI hooguit als hulpmiddel en controleer iedere stap zelf aan je brondata |
11. Een handige laatste controle
Voordat je je resultatenhoofdstuk gaat schrijven, zou je deze tabel moeten kunnen invullen:
Thema | Welke codes horen hierbij? | Welke respondenten ondersteunen dit? | Zijn er uitzonderingen? | Welke deelvraag helpt dit beantwoorden? |
Thema 1 | … | … | … | … |
Thema 2 | … | … | … | … |
Thema 3 | … | … | … | … |
Kun je dit niet invullen?
Dan is je analyse waarschijnlijk nog niet helemaal af.
Kun je het wel?
Dan heb je een veel stevigere basis om je resultaten te schrijven.
12. Toch liever hulp bij je thematische analyse?
Kom je prima door het transcriberen en coderen heen, maar wordt het wazig zodra je van twintig, vijftig of honderd codes naar een paar goede thema’s moet?
Dat komt vaak voor.
Schrijfjescriptie.nl kan helpen bij het structureren en controleren van je kwalitatieve analyse. Denk aan het opzetten of controleren van je codeboek, codes groeperen, categorieën en mogelijke hoofdthema’s onderscheiden, afwijkende gevallen herkennen en je analysematrix overzichtelijk maken.
Je blijft daarbij zelf verantwoordelijk voor je onderzoek en de uiteindelijke conclusies. Wij helpen je vooral om van een berg losse data weer een logisch en navolgbaar verhaal te maken.
Lees ook: Interviews coderen, Interview transcriberen
Samenvattend:
Opmerkingen